ความสำคัญของการทันใจ


การรู้เท่าทันจิตใจตนเองในแต่ละวัน คือหนทางป้องกันความทุกข์และส่งเสริมความสุขแก่ชีวิตที่ยั่งยืน เพราะสุขหรือทุกข์นั้นมีจิตใจของเราเป็นเหมือนนายสำคัญและตัวการที่สำคัญ ทั้งความคิดและความรู้สึกก็ล้วนปรุงแต่งด้วยจิตใจเราทั้งสิ้น พฤติกรรมและการกระทำต่างๆ นั้นก็ล้วนเกิดขึ้นด้วยจิตใจตนเป็นเหตุผลสำคัญ เป็นกลไกที่ทำงานเบื้องหลังตลอดเวลา ฉุดลากพาชีวิตให้สุขบ้าง ทุกข์บ้าง และมีพฤติกรรมซ้ำซาก ซึ่งมักจะมีแนวโน้มที่จะดำเนินไปทางกิเลสคือความหม่นหมองและความเสื่อมถอย หากไม่มีการฝึกรู้เท่าทันจิตใจ เราก็จะไม่อาจกำกับดูแลจิตใจตนเองได้เลย

การรู้เท่าทัน ประกอบด้วยสองส่วนคือ สติ และ สัมปชัญญะ ซึ่งสติคือการรู้เนื้อรู้ตัวในปัจจุบัน ส่วนสัมปชัญญะคือการตระหนักรู้และคิดได้ เราจำเป็นจะต้องมีทั้งสองส่วนนี้ในการรู้เท่าทันจิตใจตนเองในแต่ละวัน สติ จะเป็นตัวสำคัญที่สุด เพราะเมื่อมีสติ สัมปชัญญะก็เกิดขึ้น แต่หากไม่มีสติ แต่พอมีสัมปชัญญะมากพอก็อาจตระหนักได้ว่าต้องมีสติอย่างไร ทั้งสองอย่างจึงมักเกิดขึ้นร่วมกันจึงเรียกว่า สติสัมปชัญญะ


มี สติสัมปชัญญะ จึงมี หิริโอตัปปะ (รู้เหมาะควรผิดชอบชั่วดี)

มี หิริโอบตัปปะ จึงมี อินทรียสังวร (สำรวมระวังการรับรู้)

มี อินทรียสังวร จึงมี ศีล

มี ศีล จึงมี สมาธิ

มี สมาธิ จึงมี ปัญญา

ศีลคือรู้ครองตน และหักห้ามใจ

ในกาย วจี และมโน

เมื่อกระทำในศีลแล้ว ใจจึงตั้งมั่น มีสมาธิ

ก็มีสมาธิในกาย วจี และมโน นั่นเอง

เมื่อตั้งมั่นดีแล้ว ก็รู้ว่าควรกระทำและตัดสินใจต่างๆ อย่างไร

นั่นคือมีปัญญา

แต่ทั้งหมดนี้จะมีได้ เริ่มต้นจากการมี สติ ก่อน

หากปราศจาก สติ ก็ไม่มี การรู้ชอบชั่วดี

หากปราศจาก การรู้ชอบชั่วดี ก็ไม่มี การสำรวมระวังในอินทรีย์ ๕

หากปราศจาก การสำรวมระวัง ก็ไม่มีศีล

ดังนั้นแล้วจึงไม่มีสมาธิ และไม่มีปัญญา


สติ ไม่มีใครสามารถให้ได้ เราต้องให้ตัวเองเท่านั้น คนอื่นและสิ่งนอกตัวสามารถเป็นเพียง อนุสติ คือเครื่องเตือนสติหรือผู้เตือนสติให้เท่านั้น

ส่วนสัมปชัญญะนั้น คนอื่นและสิ่งนอกตัวพอสนับสนุนช่วยเหลือให้เรามีมากขึ้นหรือช่วยเติมบางมุมมองให้ตระหนักรู้อย่างครบถ้วนได้ เพราะบางมุมเราก็ไม่รู้ตัว บางเรื่องเรากระทำซ้ำๆ อย่างไม่เท่าทันตนเอง กิเลสบางอย่างเกิดขึ้นกับจิตอย่างเงียบๆ ละเอียดจนเราไม่ทันสังเกต เราจึงต้องมีผู้ช่วยเตือนให้เราสำรวม สำรวจ และสังเกตไว้

การใช้ไพ่ทันใจ (Awareness Card) จึงเป็นเหมือนกัลยาณมิตร ผู้ช่วยเตือน ชวนให้สังเกตและสำรวมระวัง เป็นดั่งกระจกสะท้อนให้เราคอยตรวจตราดูจิตใจและตนเองในชีวิตประจำวัน ผ่านคำถามให้ฉุกนึกและกำกับใจให้ระวังในเรื่องนั้นไว้ให้ดี เป็นเครื่องมือในการฝึกกำกับจิตในชีวิตประจำวันผ่านการส่งเสริมสัมปชัญญะและเป็นอนุสติให้แก่เรา


อนุรักษ์ ครูโอเล่